Rilland Bath

Rilland, ook voorkomend onder de benamingen Reilande, Relant, Rieland, Rilant, Rylant, had op 1 januari 2002 samen met Bath 2949 inwoners. Voor de gemeentelijke herindeling op 1 januari 1970 was het een zelfstandige gemeente Rilland-Bath, waartoe behoorden: Bathpolder, Drie Haasjes, Duivenhoek, Langendijk, Maire, Stationsbuurt, Tweede Weg en Völckerdorp. De naam is terug te brengen tot het Germaanse 'hreuda landa', dat zoveel als 'rietland' betekent. Dat is kenmerkend voor de moerassige gronden en rietplassen waartussen het dorp is ontstaan. Vroeger waren er ook de zelfstandige gemeenten Bath en Maire. Maire komt van het woord moer, mare, dat waterplas of moeras betekent. Bath, in vroeger tijden ook wel aangeduid als Bat of Bats is afgeleid van de Germaanse persoonsnaam Baddo. In 1786 werd nabij het plaatsje Bath een fort aangelegd, op voorstel van mr. Pieter Paulus. Generaal Dumoulin kreeg de opdracht een en ander uit te voeren, 'wegens het bouwen van een nieuw Fort aan de Batse Kaaij, tot sluijtinge van de Rivier de Schelde'.
Op woensdag 12 juli 1786 bezocht stadhouder Willem V, vergezeld van zijn gemalin prinses Wilhelmina van Pruisen en zijn drie kinderen, te weten de prinsen Willem (de latere koning Willem I) en Frederik en prinses Louise het in aanbouw zijnde Fort. Op het Hof van de heer Van den Brande nuttigden Zijne Hoogheid en zijn gezelschap het middagmaal. Vele jaren later werd die boerderij bewoond door Jac. Blok.

Fort Bath kreeg zijn eigen burgerlijk bestuur in 1790. De officiële gemeente- aanduiding luidde: Fort Bath en Bath. In die tijd was er tevens de gemeente Rilland en Maire. Laatstgenoemde plaats werd in 1816 definitief bij Rilland gevoegd. Fort Bath heeft vele jaren een groter inwoneraantal gehad dan Rilland. Het was een garnizoensplaats waar officieren woonden. Dat was te zien aan de 'deftige' hoge stoepen die er waren. In Bath stond ook de kerk. Pas in 1878 werd de gemeente Rilland-Bath gevormd.
Burgemeester waren: David Windhorst 1878 - 1882 (daarvoor was hij burgemeester van Bath), Jan Jacob van Gorsel 1882- 1912; Lucas Jan Lucasse 1912 - 1918, Jan Grootenhuis 1918 - 1919; mr. Pieter Abraham Schwartz 1919 - 1928; Pieter Jan Dominicus 1928 - 1945; Johannes Cornelis Meulenberg 1944, 1945; Walter Kakebeeke 1944, 1945; Josephus Abraham de Goffau 1946- 1953; Jacob Cornelis Willem Jobse 1953 - 1970.
Een ander historisch feit dat aan het licht kwam bij het onderzoeken van Rilland-Bath's historie was dat aan de Sint Nicolaaskerk van Maire van 1508-1509 als priester uit het bisdom Utrecht verbonden is geweest Johannis Pistoris (de Bakker), later de eerste martelaar, die in 1525 om het geloof verbrand werd te 's-Gravenhage
Enkele huisartsen uit de twintigste eeuw waren: de dokters Moree, Nanninga (die later reumatoloog in Dordrecht werd), Kamps, Kuijl en nu dan: Mulder.
In 1906 liep tijdens een watersnoodramp de Engelse polder onder. Er vielen geen slachtoffers. Er moesten echter wel 200 à 250 personen worden overgebracht naar het huis en de schuur van landbouwer F.M. Boot en naar het klooster van de paters Capucijnen.
Rilland als dorp ontwikkelde zich vanaf ongeveer 1773; toen stonden aanvankelijk slechts enkele woningen aan de Langeweg (nu Hoofdweg): een smederij, een bakkerij, een wagenmakerij, enz. Het grootste deel van de toenmalige ingezetenen woonde verspreid in de diverse polders. Omstreeks 1870 echter bleek al dat 75% van de kerkgangers in Bath in feite Rillanders waren. Men wilde het kerkgebouw van Bath in Rilland krijgen. In emotioneel beladen betogen brachten de lidmaten uit Bath, de kerkvoogden onder aandacht dat de kerk in Bath hun eigen, door koning Willem I geschonken, kerk was. Toch werd de kerk uiteindelijk afgebroken en in Rilland in 1891 in gebruik genomen. Tijdens de afbraak- en herbouwperiode werd er kerk gehouden in de voormalige meestoof, gelegen vlak bij de door burgemeester Van Gorsel bewoonde 'Meehoeve'. De hervormde gemeente die tot aan 1891 'Bath-Rilland' heette, kreeg nu de naam Rilland-Bath.

Tijdens de oorlog kwamen 19 Rillanders door oorlogshandelingen om het leven. Er is een oorlogsmonument op het kerkhof, waarop de namen van de slachtoffers te zien zijn.
In 1953 vond de ramp plaats, waarbij 12 inwoners verdronken, waaronder de burgemeester de heer J.C. de Goffau en de waterbouwkundig opzichter van de Reigersberg-, de Zimmerman- en de Fredericapolder, de heer A. Cysouw.
Van 1904-1966 was er te Rilland een klooster van de Capucijnen, dat later in gebruik was als verpleeghuis voor demente bejaarden, 'De Werfkampen'. Thans is er een hotel gevestigd. In 1970 werd Rilland-Bath onderdeel van Reimerswaal.
We maken met u een 'wandeling' door Bath, Rilland en Stationsbuurt, met hier en daar even een klein uitstapje. Dit alles doen we in de vorige eeuw, voornamelijk in de periode 1925 - 1980, met hier en daar een enkele uitzondering. We wensen u veel kijk- en leesplezier!
Aan de vele personen, die fotomateriaal ter beschikking hebben gesteld of informatie verstrekten en daarmee aan de totstandkoming van dit boek meewerkten, wil ik mijn hartelijke dank betuigen. Slechts één uitzondering maak ik in het noemen van namen. Dat betreft de heer J.A.J.A. Deusing. Zonder de steun, het enthousiasme en de begeleidende zorg van Jan Deusing of 'Jan van de kapper' was dit boek niet tot stand gekomen. Hartelijk dank, Jan!
Waarde, oktober 2002.
C. van den Bovenkamp

Zeeland Gemeente Fort Bath

Deze kaart daterend uit 1865, toont ons Fort - Bath dat toen 550 inwoners telde.
Het Fort ving de in 1785 aan Oostenrijk afgestane forten Lillo en Liefkenshoek.
Het diende ter afsluiting van de scheepvaart op de Westerschelde.
De bezetting was berekend op 700 - 1000 man.
De Engelsen veroverden in 1809 het Fort Bath, lieten het verwoest achter, tot generaal Cort Heyligers het terugwon. In 1830 - 1831 werd het Fort gemoderniseerd.
Deze prent is beschikbaar gesteld door Antiquariaat en prentenhandel 'Dat Narrenschyp', Turfkaai 11 te Middelburg.

Een mooi plaatje van de Voorstraat in Bath in de jaren dertig

We beginnen onze wandeling in Bath, dat een tijd lang meer inwoners had dan Rilland. Vervolgens gaan we dan naar Rilland om daarna in de Stationsbuurt en bij De Drie Haasjes te eindigen.
Tot 1878 was Fort-Bath en Bath een zelfstandige gemeente. De heer Windhorst was de laatste burgemeester van Bath. Hij werd de eerste burgemeester van de samengevoegde gemeente Rilland-Bath.
De plaats Bath was een garnizoensplaats, waar hoge officieren hebben gewoond. Dat was vroeger duidelijk te zien aan de hoge stoepen in de straten. Het gaf een zekere deftigheid aan.
Een mooi plaatje van de Voorstraat in de jaren dertig. In 1969 werden de namen van enkele straten veranderd. De Kerkstraat werd Lillostraat, de Scheldestraat werd Walstraat en de Havendijk werd Bathsedijk.

Wandelpier met pijlhuis nauw van Bath

Een prent, die dateert uit het tijdperk tussen de twee wereldoorlogen. Rechts is de wandelpier met het pijlhuis te zien. In het pijlhuis las Frederik Blok op de pijlschalen af hoe hoog het water kwam. Met het scheepje links voeren de commiezen naar het op zijn lading te controleren schip op de Westerschelde in het Nauw van Bath, een bekende vaargeul waar menige scheepsramp zich voltrok.
Van sommige schepen liggen er nog wrakstukken. Zo ook van de Ayadin, een Turks vrachtschip dat in 1958 zonk.
Later vond de ramp met de Mira Flores plaats. Bij dergelijke rampen werden overlevenden vrijwel altijd opgevangen door Annigje Blok - ter Horst en haar man Frederik Blok in hun café 'Land en Scheldezicht'.
Men kreeg daar eerste opvang en prima verzorging.

Sinterklaas op bezoek op school in Bath

De school in Bath heeft bestaan tot 1 augustus 1934. Op 5 december kwamen Sint en Piet een bezoekje brengen aan de kinderen, zoals ook hier in 1932. Op deze foto zien we op de bovenste rij van links naar rechts: Dina Weijers,
Corrie Breure, Jannie de Bruin, Mientje Weijers, Daan de Bruin, onbekend, Simon Blok, Wim Dansen, Hennie Weijers.
Tweede rij: juffrouw Kerkhof, Eefje Blok, Betsie de Bruin, Zwartepiet, Jaantje v.d. Maas, Janna Dronkers, Koosje v.d. Maas, Hannie Heijboer, Neeltje Everaars, Jan Slabbekoorn, meester Heijboer, die voorheen in Hansweert onderwijzer was.
Derde rij: Dina Breure, Johannes Mast (boven), Piet Vis, Gerda Weijers, Geertje de Nooijer, onbe- kend, Piet Engelaar, Wim v.d. Maas (boven Piet Engelaar), Sjanie Tompot (dochter van een douanebeambte), Sinterklaas, Maatje de Nooijer, Janna Slabbekoorn, Henk Dronkers, ? Mast (boven), Ko Vreke (boven), onbekend (boven), Corrie Slabbekoorn, Wim Vis (boven), onbekend (beneden), Adrie Botvliet (zoon van een douanebeambte),Jan de Nooijer.
Enige jaren heeft het schoolgebouwtje nog dienst gedaan als verenigingsgebouw, totdat het door oorlogsgeweld in 1944 werd vernietigd.
Van 1791 tot 1934 is er in Bath een kleine openbare school geweest. Meester L.J. Heijboer was het laatste schoolhoofd

De laatste havenpaal in Bath die nog overgebleven was in ± 1955. De mannen van de schepen legden er hun boten aan vast.
De Bathse jeugd klom op zo'n paal en dook er vanaf het water in.

Eefje Blok met op de achtergrond het bootje van één van de drie palingvissers.

Grenskantoor of douanehuis te Bath

Een opname van het voormalige grenskantoor annex douanehuis op de dijk bij Bath. Met de Watersnoodramp van 1953 zaten er mensen in die er hun toevlucht zochten. Kort na de ramp was er een hulppostkantoor gevestigd. Er
woonden destijds drie douane-families in dit pand, namelijk het echtpaar Koster (hoofdcommies), de fam. Botvliet (commies) en de fam. Tompot (eveneens commies). Beneden waren er cellen voor smokkelaars. In 1950 zijn de
douaniers voorgoed vertrokken uit Bath en weggegaan naar Terneuzen. In de jaren kort na de ramp is het gebouw afgebroken.

Vuurlicht bij Bath

Het vuurlicht bij Bath, in de jaren dertig.
Op het hekwerk zit Kees de Jong uit Dongen.
Het vuurlicht heeft al duizenden schepen de weg gewezen.

Uitzicht op de haven van Bath met o.a. "Land en Scheldezicht"

Deze foto dateert uit juni 1949. Het linkerhuis was toen, in 1948, net verbouwd. Daar woonde Finus Dronkers met zijn zuster. Zijn ouders waren beurtschipper op Vlissingen en Middelburg. Rechts het bekende café 'Land en Scheldezicht'. In de woning links woonden na Finus Dronkers de heer en mevrouw Daman, een Belgisch echtpaar, dat het huis liet verbouwen tot een buitenhuis. De heer Daman hield van de jacht. Nadien zijn dokter Kamps en mevrouw Kamps-Visser er gaan wonen. Nu wordt het bewoond door de fam. Huib van den Durpel. Rechts zien we café 'Land en Scheldezicht'. Hier hebben jarenlang, van 1917 - 1964, Frederik Blok, de expediteur en zijn vrouw Jannetje ter Horst, gewoond. Het exterieur van het café is nog als vanouds. Alleen is er een nieuwe voormuur aangebouwd. De dijk is in 1932 versterkt. In 1975 liep het water vanaf de dijkovergang de wo- ning binnen. De familie Jakobsen-Clement beheren nu, anno 2002, het café.

Kerkje van de Vrije Evangelische Gemeente en schoolgebouw te Bath

Hier zijn het schoolgebouw en het eerste kerkje van de Vrije Evangelische Gemeente te Bath nog te zien. De school werd gebruikt tot 1 augustus 1934, toen ze wegens gebrek aan leerlingen moest worden opgeheven. Echter, het schoolgebouw ging toen dienst doen als verenigingsgebouw. De kerk, links op de ansichtkaart, is gebouwd rond 1891, nadat in 1890 de hervormde kerk was verplaatst van Bath naar Rilland. Samen met enige te Rilland wonen-de 'Buddingmensen', die tot de Vrije Evangelische Gemeente te Rilland behoorden en daar samenkwamen in een kerkgebouwtje aan de Adr. Butijnweg, werd te Bath, met de ontevreden Bathsenaren, de nieuwe kerkelijke gemeente der evangelischen opgericht. Zowel het kerkje als de school stonden in de huidige Walstraat. Bath heeft zwaar te lijden gehad tijdens de strijd om de Kreekrakdam in 1944, bij de bevrijding van Zuid-Beveland. In oktober 1944 werden het kerkje en de school totaal verwoest. Er werd nooit meer een verenigingslokaliteit gebouwd, maar er kwam wel een nieuw kerkgebouw.

Huidige Kerk Vrije Evangelische Gemeente te Bath

Op 16 maart 1951 werd het huidige kerkje van de Vrije Evangelische Gemeente te Bath in gebruik genomen.
Twee jaar daarna liep het kerkgebouwtje aanzienlijke schade op hetgeen werd veroorzaakt door de Watersnoodramp van 1953.
Met medewerking van het Nationale Rampenfonds werd alles keurig hersteld en kreeg men bovendien
uit datzelfde Fonds nog een mooi pijporgel. De foto toont ons de kerk in de jaren tachtig.
Tot op de dag van vandaag wordt hier elke zondagmorgen een dienst gehouden, uitgaande van het boven genoemde kerkverband.

Luchtfoto Fort Bath Westerschelde Watersnood 1953

Nog één keer blikken we met deze luchtfoto over Bath.
De opname is gemaakt net na het sluiten van het laatste dijkgat in 1953 bij Bath.
Duidelijk zijn de contouren van een fort nog te zien. Het was immers: Fort Bath.
Later zijn deze fortificaties afgegraven, zodat dit een der laatste foto's ervan is.

Een unieke opname van de Rillandse herder Lou Almekinders in klederdracht.

Lou Almekinders met zijn kudde en links op de achtergrond zijn schaapskooi. Dit vormt de overgang, of als u het liever zo ziet, de 'verbinding' van Bath naar Rilland.

Arbeidshuizen in de Bathpolder

Arbeidershuizen in de Bathpolder, bij de Middenhof, anno 1940. In de Bathpolder zijn van oudsher de Westhof, de Middenhof en de Zuidhof gevestigd. Dit zijn de woningen bij de Zuidhof. Boer waren daar H. van Gorsel en later
J.A. Nieuwenhuijse. Omstreeks 1950 woonden in deze huizen Coebaatje en Gerrit Oranje, Joh. Kloet, Marien Schout, Lucas v.d. Maas, Piet Beeke, fam. Traas-Rooze, bakker Dieleman die er zijn bakkerij had, Kees Verweij,
jachtopziener Piet Nagelkerke, C. Traas, Joh. Baas en Jan Nieuwenhuijse. Op de Westhof was Jaap Nieuwenhuijse boer en op de Middenhof Dingenis Butijn. Kakebeeke was directeur van de N.V. Bathpolders.

De Hervormde Kerk

Op 8 juli 1928 werd de Hervormde kerk geopend. Kort voordien werd deze foto gemaakt. De wijzers zijn nog niet aangebracht in het uurwerk op de toren, terwijl de ramen links nog openstaan in verband met het drogen. Verder
ligt er nog bouwmateriaal op de stoep en staan er twee ambachtslieden van de bouw voor de kerk. De pastorie, links op de foto, is rond 1900 gebouwd in de ambtsperiode van ds. J.C. Fonteyn. De toren van de kerk is anno 2002
omstreden: wèl afbreken, niet afbreken ...? Het kerkgebouw, dat gesloopt zal worden, werd in 2000 gesloten voor gebruik daar de Hervormde gemeente toen is samengegaan met de Gereformeerde kerk als SOW-gemeente
(Samen Op Weg-gemeente) en men besloot daarbij voor de kerkdiensten vanaf 2000 gebruik te gaan maken van het kerkgebouw van de Gereformeerde kerk.

Voetbalelftal Rillandia 1927

De voetbalvereniging 'Rillandia' in 1927.
Staande van links naar rechts: Wim Griep (scheidsrechter), Piet Traas, Jan Ruster (postbode), Theo Akkerman, Heine van Iwaarden (schilder), Leen Lobbezoo, J. van Iwaarden (schilder), Krijn Saman, Piet Polderman, Kees Rommers, Kees Dane en Joh. Walraven. Zittend: Gerrit Hirdes, Dies v.d. Linde en Jan de Goffau-Kodde.

De Dorpsstraat zoals deze nog heette in 1929. Een echte raadkaart wat betreft de personen, die afgebeeld staan.
Kent u er nog iemand van?

Een foto ter gelegenheid van de troonsafstand van wijlen koningin Wilhelmina op 31 augustus 1948.
Deze is genomen voor het voormalige gemeentehuis aan de Hoofdweg. In de huizen woonden van links naar rechts: Lobbezoo, smid Van Boven, de Sparwinkel van Thijs Weststrate, daarnaast fam. Willem Geense, dan fam. v.d. Klooster
Wellicht herkent u nog enkele per- sonen van de groep mensen.

Reisje ouden van dagen met o.a. wijkzuster Blok en burgemeester Dominicus

Op de wei van boer Van Damme werd rond 1930 deze foto gemaakt van 'de ouden van dagen', die een reisje zouden gaan maken. Op de voorste rij werden nog herkend van links naar rechts: eerste persoon onbekend, dan de gebroeders Traas, onbekend, Bram Colpaart, Jacob van Gorsel, Joost de Goffau, D. Lobbezoo, Jaap Nagelkerke, Dieleman, onbekend. Op de tweede rij,( let op: van rechts naar links) werden o.a. nog herkend: de heer Dansen, burgemeester Dominicus, de heer J. v.d. Sande, nog een v.d. Sande, agent Tange, agent Van Baalen, Joost v.d. Griek, Piet v.d. Griek, C. Ruster, mevr. Bakker-Manny, mevr. Nagelkerke, Jozina Bogert, mevr. Lambrechtse-Walraven, de heer Lambrechtse, Marinus van Iwaarden, Piet Ruster, Borrens, de heren Boerman, D. Butijn, Klaar Lambrechtse, Maarten Lobbezoo, Dirk van Baalen, Jan de Nooijer, Arjaan Traas, Jeroen v.d. Sande, vrouw Borrens, Wanne Traas, wijkzuster Blok, de heren Machielsen, Huisman, Nieuwdorp, gebroeders Traas, Chris Wisse.

De familie Koster op 15 mei 1930 bij de bruiloft van dochter Tona en Adriaan Weststrate. Op de achterste rij staan van links naar rechts: Hubrecht Koster, Kees Imanse, Lena Imanse-Koster, Adriaan Weststrate (bruidegom), Tona Weststrate-Koster (bruid), Cornelia Koster, Jaantje Flipse, Jan Koster. Op de voorste rij: Janus Vogel, opa Iman Koster, Kees Koster, opoe Adriana Koster-Luteijn en Geertje Vogel-Koster. De zoons Bram, Joris en Johannes ontbreken aangezien zij in Amerika verbleven. Johannes is daar getrouwd en blijven wonen, de twee andere jongens kwamen terug naar Nederland.

De drie ontbrekende zoons in de tweede helft van de jaren veertig, kort voordat ze naar Amerika vertrokken. Van links naar rechts: Joris Koster, Johannes Koster, Bram Koster.

templete

Een template.

Het is ook wel moeilijk, als je tegen de zon in foto's maakt.

Het is wel heel leuk om te doen. Samen met mijn zus lekker aan de gang.

Informatiebord Oesterdam Tholen

Op het bord staat Bergse Diepsluis

Noord Badstrand het ligt aan de Oosterschelde in Zeeland

In de zomer kun je er lekker zwemmen en zonnen.